Güvenilir Hukuki Çözüm Ortağınız since 1993
Arabuluculuk›Zorunlu Arabuluculuk •15 Nisan 2026

Zorunlu Arabuluculuk Nedir? Süreci, Menfi Tespit ve Tasarrufun İptali Davalarında Arabuluculuk, İcra-İflas Davalarındaki Uygulanabilirliği

·15 Nisan 2026 ·9 dk okuma

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) uyarınca arabuluculuk; tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarını mahkeme dışı, hızlı ve daha az masrafla çözüme kavuşturmayı amaçlayan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yoludur.

Arabuluculuk, özel hukuk uyuşmazlıklarının mahkemeye taşınmadan veya yargılama süreci devam ederken tarafların karşılıklı anlaşmasıyla çözümlenmesini amaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Türk hukukunda arabuluculuk, ihtiyari arabuluculuk ve dava şartı olan zorunlu arabuluculuk olmak üzere ikiye ayrılır. Bazı uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması kanuni bir zorunluluk olarak düzenlenmiştir.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 5/A maddesi, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 73/A maddesi ve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun 18/B maddesi, zorunlu arabuluculuğun temel yasal dayanaklarını oluşturur.

Bununla birlikte, her alacak veya tespit davası zorunlu arabuluculuk kapsamında değildir. Özellikle menfi tespit ve tasarrufun iptali davalarında, uyuşmazlığın kaynağı ve davanın hukuki niteliği belirleyici olur. Nitekim 7445 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik sonrasında ticari menfi tespit davalarının arabuluculuk kapsamına alınması, bu konudaki önceki uygulamayı önemli ölçüde değiştirmiştir.

Zorunlu Arabuluculuk Hangi Davalarda Uygulanır?

Zorunlu arabuluculuk, kanunda açıkça belirtilen uyuşmazlıklar bakımından dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını gerektirir. Bu başvuru, mahkemeye erişim için yerine getirilmesi gereken bir dava şartıdır.

Başlıca zorunlu arabuluculuk düzenlemeleri şunlardır:

  • İş uyuşmazlıkları: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 kapsamında işçi veya işveren alacağı, tazminat ve işe iade talepleri.

  • Ticari uyuşmazlıklar: TTK m. 5/A kapsamında kanunda belirtilen ticari alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları.

  • Tüketici uyuşmazlıkları: 6502 sayılı Kanun m. 73/A kapsamında tüketici mahkemelerinde görülen ve kanuni istisnalar dışında kalan uyuşmazlıklar.

  • Kira uyuşmazlıkları: HUAK m. 18/B kapsamında kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar.

  • Ortaklığın giderilmesi: Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar.

  • Kat mülkiyeti ve komşu hakkı: Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Bu düzenlemelerin ortak noktası, arabuluculuğun yalnızca kanunda belirlenen uyuşmazlık türlerinde dava şartı olmasıdır. Bir uyuşmazlığın ekonomik değer taşıması veya taraflar arasında para alacağı bulunması tek başına zorunlu arabuluculuk için yeterli değildir.

Zorunlu Arabuluculuk Dava Şartı Eksikliği ve Hukuki Sonuçları

Zorunlu arabuluculuk, HMK m. 114 kapsamında düzenlenen dava şartları arasında değerlendirilmekle birlikte, eksikliğin giderilmesi bakımından özel usul hükümlerine tabidir. 6325 sayılı Kanun'un 18/A-2 maddesi, arabuluculuk başvurusu yapılması ile son tutanağın mahkemeye sunulmasını birbirinden ayırır.

a- Arabulucuya başvurulmadan dava açılması

Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gereken bir uyuşmazlıkta bu yükümlülük yerine getirilmemişse mahkeme, davacıya sonradan arabuluculuğa başvurması için süre veremez. Dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.

b- Son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi

Davacı arabulucuya başvurmuş ve süreç tamamlanmış olmasına rağmen anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağı dava dilekçesine eklememişse farklı bir usul uygulanır.

Mahkeme, davacıya son tutanağın bir haftalık kesin süre içerisinde sunulması gerektiğini ihtar eder. Belirlenen sürede eksiklik giderilmezse dava dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilmeden davanın usulden reddine karar verilir.

Durum Hukuki sonuç
Arabulucuya hiç başvurulmamış olması Süre verilmeksizin dava şartı yokluğundan usulden ret
Arabulucuya başvurulmuş ancak son tutanak sunulmamış olması Bir haftalık kesin süre verilmesi
Kesin süre içerisinde son tutanağın sunulmaması Dava dilekçesi tebliğ edilmeden usulden ret

c- Arabuluculuk toplantısına katılmamanın sonuçları

Arabuluculuk görüşmelerine katılmak, tarafların anlaşmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Ancak taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti bakımından sonuç doğurabilir.

7531 sayılı Kanun ile değiştirilen HUAK m. 18/A-11 uyarınca, ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir.

Her iki tarafın da ilk toplantıya katılmaması nedeniyle sürecin sona ermesi halinde tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Tüketici uyuşmazlıklarına ilişkin istisna: 6502 sayılı Kanun m. 73/A-2 gereğince HUAK m. 18/A-11'deki katılmama yaptırımı tüketici aleyhine uygulanmaz.

Menfi Tespit Davalarında Zorunlu Arabuluculuk

Menfi tespit davası, bir kişinin mevcut bir hukuki ilişki kapsamında borçlu olmadığının mahkeme kararıyla belirlenmesini istediği tespit davasıdır. İcra ve İflas Kanunu'nun 72. maddesinde düzenlenen genel menfi tespit davaları ile 89/3. madde kapsamında üçüncü kişiler tarafından açılan menfi tespit davaları, zorunlu arabuluculuk bakımından özel değerlendirme gerektirir.

7445 sayılı Kanun öncesindeki hukuki durum

7155 sayılı Kanun ile TTK'ya eklenen 5/A maddesinin ilk halinde, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat talepleri zorunlu arabuluculuğa tabi tutulmuştu.

Bu düzenleme döneminde menfi tespit davalarının doğrudan para ödenmesini amaçlamadığı ve bir eda davası olmadığı gerekçesiyle zorunlu arabuluculuk kapsamında bulunmadığı yönünde görüşler ve yargı kararları ortaya çıkmıştı.

Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin önceki kararlarında da menfi tespit davalarının eda niteliğinde olmadığı gerekçesiyle TTK m. 5/A kapsamında değerlendirilmemesi gerektiği yönündeki yaklaşım benimsenmişti.

7445 sayılı Kanun ile menfi tespit davalarının kapsama alınması

7445 sayılı Kanun'un 31. maddesiyle TTK m. 5/A'nın birinci fıkrası değiştirilmiş ve ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuğun kapsamı genişletilmiştir. 01.09.2023 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle, kanunda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davalarının yanı sıra itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da açıkça zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır.

Böylece ticari menfi tespit davalarının eda davası olmadığı gerekçesiyle arabuluculuk dışında bırakılmasına ilişkin önceki tartışma, kanuni düzenleme bakımından giderilmiştir.

Ancak bu değişiklik bütün menfi tespit davalarını kapsamaz. Zorunlu arabuluculuk için davanın TTK m. 4 ve diğer kanunlar kapsamında ticari dava niteliğinde olması ve TTK m. 5/A'daki koşulları taşıması gerekir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2026 tarihli kararı

Menfi tespit davalarında arabuluculuk uygulamasına ilişkin önemli kararlardan biri, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 29.04.2026 tarihli, 2025/567 E. ve 2026/281 K. sayılı kararıdır.

Karar, İİK m. 89/3 kapsamında açılan menfi tespit davasında 15 günlük hak düşürücü sürenin hesaplanmasına ilişkindir.

Somut olayda üçüncü kişi, kendisine gönderilen haciz ihbarnamelerine süresinde itiraz etmemiş ve borçlu olmadığının tespiti için menfi tespit davası açmadan önce arabulucuya başvurmuştur. Arabuluculuk sürecinin tamamlanmasının ardından dava açılmıştır. Uyuşmazlık, arabuluculukta geçen sürenin İİK m. 89/3'te öngörülen 15 günlük hak düşürücü süreye etkisi üzerinde toplanmıştır.

Hukuk Genel Kurulu, 7445 sayılı Kanun ile menfi tespit davalarının TTK m. 5/A kapsamına açıkça alınmasını ve değişikliğin önceki uygulamadaki tereddütleri giderme amacını dikkate almıştır. Davacının zorunlu arabuluculuk bulunduğu düşüncesiyle yaptığı başvurunun aleyhine yorumlanamayacağını kabul ederek arabuluculuk görüşmelerinde geçen sürenin düşülmesi gerektiğine karar vermiştir.

Böylece arabuluculuk süresi hesaba katıldığında davanın 15 günlük hak düşürücü süre içerisinde açıldığı kabul edilmiş ve direnme kararı bozulmuştur.

Bu kararın özellikle İİK m. 89/3 kapsamındaki menfi tespit davalarında süre hesabı bakımından önemi bulunmaktadır. Bununla birlikte kararın, bütün menfi tespit davaları için aynı süre rejimini getirdiği şeklinde yorumlanmaması gerekir.

Menfi tespit davalarında arabuluculuk hangi durumlarda zorunludur?

Dava türü Zorunlu arabuluculuk
TTK m. 5/A kapsamındaki ticari menfi tespit davaları Evet
İşçi veya işveren alacağı ve tazminatından kaynaklanan menfi tespit davaları Evet
Tüketici işleminden kaynaklanan ve tüketici mahkemesinde görülen menfi tespit davaları Evet; kanuni istisnalar saklıdır
Özel bir kanuni düzenleme kapsamına girmeyen adi nitelikteki menfi tespit davaları Hayır
İİK m. 89/3 kapsamında açılan menfi tespit davaları Uyuşmazlığın tabi olduğu özel düzenlemeye göre

Dolayısıyla menfi tespit davalarında zorunlu arabuluculuk değerlendirmesi yapılırken yalnızca İİK m. 72 veya m. 89/3'e dayanılması yeterli değildir. Alacağın ticari, iş hukuku veya tüketici hukukundan kaynaklanıp kaynaklanmadığı da incelenmelidir.

Tasarrufun İptali Davalarında Zorunlu Arabuluculuk

Tasarrufun iptali davası, borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla veya İİK'da düzenlenen diğer iptal sebepleri kapsamında gerçekleştirdiği tasarrufların alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlamak amacıyla açılan özel bir davadır. Bu dava türü İİK m. 277 ve devamında düzenlenmiştir.

Tasarrufun iptali davasının hukuki niteliği

Tasarrufun iptali davasının amacı, dava konusu malın mülkiyetini borçluya geri döndürmek değildir. Davacı alacaklı, iptale konu tasarrufun kendisi bakımından hükümsüz sayılmasını ve ilgili mal üzerinde cebri icra yoluyla alacağını tahsil edebilmesini ister.

Bu nedenle tasarrufun iptali davası, klasik anlamda bir tapu iptal ve tescil davası veya doğrudan para tahsilini amaçlayan bir eda davası değildir.

İİK m. 277 ve devamında düzenlenen tasarrufun iptali davalarında görevli mahkeme, kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesidir. Davanın hukuki niteliği ve özel kanuni dayanağı, arabuluculuk değerlendirmesinde de önem taşır.

Tasarrufun iptali davasında arabuluculuk zorunlu mudur?

TTK m. 5/A, kanunda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarını zorunlu arabuluculuğa tabi tutar.

Tasarrufun iptali davasında ise doğrudan bir para alacağının tahsili veya davalıdan belirli bir miktar paranın ödenmesi talep edilmez. Davanın amacı, alacaklıya tasarrufa konu mal üzerinde cebri icra yetkisi sağlamaktır.

Bu nedenle alacağın ticari bir ilişkiden kaynaklanması veya tarafların tacir olması, tasarrufun iptali davasını tek başına TTK m. 5/A kapsamına sokmaz.

Kriter Tasarrufun iptali davasındaki durum
Hukuki dayanak İİK m. 277 ve devamı
Görevli mahkeme Kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesi
Talebin niteliği Tasarrufun alacaklı bakımından hükümsüz sayılması
Davanın amacı Alacaklıya cebri icra yetkisi sağlanması
Doğrudan para tahsili Davanın temel amacı değildir

TTK m. 5/A kapsamında değerlendirme

Kural olarak kapsam dışındadır

 

Sonuç olarak tasarrufun iptali davalarında, yalnızca davanın ticari bir alacakla bağlantılı olması nedeniyle zorunlu arabuluculuk dava şartı aranmaz. Bununla birlikte dava dilekçesinde ayrıca bağımsız bir alacak veya tazminat talebi ileri sürülüyorsa, bu talebin tabi olduğu arabuluculuk düzenlemesi ayrıca değerlendirilmelidir.

Kira ve Gayrimenkul Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk

7445 sayılı Kanun ile 6325 sayılı Kanun'a eklenen 18/B maddesi, bazı gayrimenkul ve kira uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk sistemini getirmiştir. Düzenleme 01.09.2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

HUAK m. 18/B uyarınca aşağıdaki uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir:

1. Kiralanan taşınmazların İİK'ya göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar.

2. Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar.

3. Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar.

4. Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Kira uyuşmazlıklarında icra yoluyla tahliye istisnası

Kira uyuşmazlıklarında özellikle icra takibi yoluyla tahliye ile genel mahkemelerde açılan tahliye davalarının birbirinden ayrılması gerekir.

İİK hükümlerine göre ilamsız icra yoluyla kiralanan taşınmazın tahliyesine ilişkin işlemler HUAK m. 18/B kapsamında zorunlu arabuluculuk istisnasıdır.

Buna karşılık kira ilişkisinden kaynaklanan ve genel mahkemelerde açılan tahliye davaları, kira alacağı davaları ve itirazın iptali davaları kural olarak zorunlu arabuluculuğa tabidir.

Örneğin kiraya verenin kira bedelinin ödenmemesi nedeniyle genel mahkemede itirazın iptali ve tahliye talep etmesi halinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir. İcra takibinin daha önce başlatılmış olması, genel mahkemede açılacak davadaki dava şartını ortadan kaldırmaz.

Zorunlu Arabuluculuk Kapsamındaki Davaların Karşılaştırılması

Aşağıdaki tabloda temel dava türleri ve bunların tabi olduğu arabuluculuk düzenlemeleri özetlenmiştir:

Dava türü İlgili kanun Zorunlu arabuluculuk
İşçilik alacakları ve tazminatları 7036 sayılı Kanun m. 3 Var
İşe iade davaları 7036 sayılı Kanun m. 3 Var
İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları 7036 sayılı Kanun m. 3/3 Yok
İşçilik alacağına ilişkin menfi tespit ve istirdat davaları 7036 sayılı Kanun m. 3 Var
Ticari alacak ve tazminat davaları TTK m. 5/A Var
Ticari menfi tespit ve istirdat davaları TTK m. 5/A Var
Tüketici mahkemesinde görülen uyuşmazlıklar TKHK m. 73/A Var; istisnalar saklıdır
Kira uyuşmazlıkları HUAK m. 18/B Var; icra yoluyla tahliye istisnası saklıdır
Kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar HUAK m. 18/B Var
Ortaklığın giderilmesi davaları HUAK m. 18/B Var
Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar HUAK m. 18/B Var
Özel bir düzenleme kapsamına girmeyen adi menfi tespit davaları İİK m. 72 Yok
Tasarrufun iptali davaları İİK m. 277 vd. Kural olarak yok

Sonuç: Menfi Tespit ve Tasarrufun İptali Davalarında Arabuluculuk

Zorunlu arabuluculuk, yalnızca kanunda açıkça düzenlenen uyuşmazlık türlerinde uygulanabilen bir dava şartıdır. Bu nedenle bir davanın arabuluculuğa tabi olup olmadığı belirlenirken uyuşmazlığın kaynağı, tarafların hukuki sıfatı, görevli mahkeme ve talep sonucu birlikte değerlendirilmelidir.

Menfi tespit davalarında 7445 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik önemli bir dönüm noktasıdır. 01.09.2023 tarihinden itibaren TTK m. 5/A kapsamındaki ticari menfi tespit davalarında zorunlu arabuluculuk açıkça dava şartı haline gelmiştir. Aynı şekilde 7036 sayılı Kanun m. 3 kapsamında işçilik alacağı ve tazminatından kaynaklanan menfi tespit davaları da zorunlu arabuluculuk kapsamındadır. Tüketici uyuşmazlıklarında ise 6502 sayılı Kanun m. 73/A hükümleri ve istisnaları dikkate alınmalıdır.

Tasarrufun iptali davalarında ise davanın temel amacı para tahsili değil, alacaklıya tasarrufa konu mal üzerinde cebri icra yetkisi kazandırmaktır. Bu nedenle söz konusu davalar, kural olarak TTK m. 5/A kapsamında zorunlu arabuluculuk dava şartına tabi değildir.

Sonuç olarak, özellikle icra ve iflas hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda arabuluculuk değerlendirmesi yapılırken eski içtihatların güncel kanun değişikliklerinden bağımsız biçimde uygulanmaması gerekir. Her somut olay, ilgili özel kanun hükümleri ve güncel Yargıtay kararları çerçevesinde ele alınmalıdır.

Yazar:

Tüm Yayınlar
DEMİRCİ HUKUK · BİLGİLENDİRME

DİKKAT: Ofisimiz Adına Gönderilen Sahte SMS’ler Hakkında Önemli Duyuru

Son dönemde, Demirci Hukuk’un adı kullanılarak kişilerin cep telefonlarına, “icra dosyalarınız hakkında görüşmek üzere dönüş yapmanız beklenmektedir” gibi ifadeler içeren SMS’ler gönderildiği tespit edilmiştir.

Bu ve benzeri mesajlarla ofisimizin hiçbir ilgisi yoktur. Söz konusu SMS’ler ve başkaca hiçbir SMS ofisimiz tarafından gönderilmemektedir.

Lütfen şunlara dikkat ediniz:

• Bu tür mesajlardaki numaraları aramayınız, mesajdaki bağlantılara tıklamayınız.

• Telefon, SMS veya e-posta yoluyla kişisel bilgilerinizi (T.C. kimlik numarası, banka ve kart bilgileri, şifre, doğrulama kodu vb.) paylaşmayınız.

• Hiçbir koşulda tarafımıza ait olduğu iddia edilen hesaplara para göndermeyiniz.

• Büromuz, müvekkillerinin dosyalarına ilişkin bilgilendirmeyi yalnızca bu sitede yer alan resmî iletişim kanalları üzerinden yapmaktadır.

Böyle bir mesaj aldıysanız, mesajın ekran görüntüsüyle birlikte bizi +90 212 741 00 40 Whatsapp hattı üzerinden veya info@demircihukuk.com.tr mail adresimizden bilgilendirmenizi rica ederiz. Ayrıca ilgili mercilere (Emniyet Siber Suçlarla Mücadele birimleri, Cumhuriyet Başsavcılığı) başvurabilirsiniz.

Ofisimiz, adının ve itibarının kötüye kullanılmasına karşı gerekli hukuki ve cezai süreçleri başlatma hakkını saklı tutar.

Demirci Hukuk – www.demircihukuk.com.tr

Resmî iletişim bilgilerimiz