Deniz Taşımacılığında Konşimentoda Yer Alan Tahkim Şartının Bağlayıcılığı

Deniz ticaretinde taşıma hukuki zemini çoğu zaman bir çarter parti (navlun sözleşmesi) ile kurulur; ancak yükün taşınması, takibi ve teslimi devredilebilir nitelikteki konşimento (bill of lading)…

Deniz ticaretinde taşıma hukuki zemini çoğu zaman bir çarter parti (navlun sözleşmesi) ile kurulur; ancak yükün taşınması, takibi ve teslimi devredilebilir nitelikteki konşimento (bill of lading) üzerinden yürütülür. Bu ikili yapı, çarter partide kararlaştırılan özel hükümlerin ve özellikle tahkim şartının konşimentoya nasıl yansıdığı sorusunu

doğurur.

Özellikle konşimentonun ciro edilerek üçüncü kişi konumundaki yeni hamillere (alıcı, gönderilen vb.) geçmesi halinde, çarter partideki tahkim şartının bu kişileri bağlayıp bağlamayacağı ulusal ve uluslararası yargı kararlarının odak noktasıdır. Bu rehberde, konşimentodaki tahkim kayıtlarının türlerini, İngiliz ve Türk Hukuku’ndaki farklı yaklaşımları ve Yargıtay’ın aradığı ibraz şartını inceliyoruz.

Konşimentoda Tahkim Şartı Hangi Şekillerde Karşımıza Çıkar?

Uygulamada tahkim şartının konşimento hamiline karşı ileri sürülebilirliği üç farklı biçimde ortaya çıkmaktadır:

• Açık Düzenleme: Tahkim şartı doğrudan konşimento metninde yer alır. Tarafların uyuşmazlık çözüm iradesi metinde açıkça görüldüğünden bağlayıcılık incelemesi belgenin devir şartlarına göre yapılır.
• Atıf (Incorporation) Yoluyla: Tahkim şartı konşimentoda yazmaz; ancak metne "Çarter partinin tüm hüküm ve şartları işbu konşimentoya dâhildir" (All

conditions and terms as per charter party) şeklinde bir gonderme kaydı eklenir. Genel nitelikteki bu kayıtların tahkimi kapsayıp kapsamadığı hukuki tartışmaların merkezindedir.

• Belirsiz veya Çoklu Atıflar: Aynı taşıma zincirinde birden fazla çarter parti

(örneğin zaman çarteri ve yolculuk çarteri) bulunması veya konşimentodaki atfın hangi çarter partiye yapıldığının (tarih, taraf bilgisi eksikliği nedeniyle) belirsiz olması durumudur.

İngiliz Hukukunda Tahkim Şartının Bağlayıcılığı

İngiliz deniz hukukunda temel yaklaşım, konşimentodaki gönderme (incorporation) cümlesinin ne kadar spesifik ve açık olduğuna dayanır. İngiltere Yüksek Mahkemesi (UK Supreme Court), incelemenin başlangıç noktasının daima konşimento metni olduğunu vurgulamaktadır (Herculito Maritime Ltd v Gunvor International BV [2024]).

• Özel Atıf (Special Incorporation): Konşimentoda "Tahkim klozu dâhil olmak üzere çarter parti şartları geçerlidir" şeklinde doğrudan tahkime işaret eden özel bir kayıt varsa, tahkim şartı konşimento hamilini bağlar.
• Genel Atıf (General Incorporation): Konşimentoda sadece "Çarter partinin tüm şartları geçerlidir" biçiminde genel bir cümle varsa, İngiliz hukuku bunu dar yorumlar. Yargı organlarına göre genel atıflar yalnızca taşıma, navlun, yükleme ve teslimat gibi asli işlev alanlarını kapsar. Uyuşmazlık çözümü niteliğindeki tahkim kaydı "yan nitelikte" görüldüğünden, genel atıf ile hamile karşı ileri sürülemez.

Türk Hukukunda Çarter Partideki Tahkim Şartı Konşimento Hamilini Ne Zaman Bağlar?

Türk Hukuku’nda taşıyan ile konşimento hamili arasındaki hukuki ilişkinin temeli konşimento metnidir. Çarter partide yer alan hükümlerin üçüncü kişi konumundaki konşimento hamiline karşı ileri sürülebilmesi katı yasal şartlara bağlanmıştır.

Kanuni Dayanak: TTK m. 1237/3

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) m. 1237/3 hükmü uyarınca:

"Konşimentoda yolculuk çarterine gönderme yapılmış olsa dahi, çarter sözleşmesinin hükümleri, ancak bu sözleşmenin bir sureti yeni hamile devir sırasında verilmişse, nitelikleri elverdiği ölçüde konşimento hamiline karşı ileri sürülebilir."

Bu emredici düzenleme gereğince, konşimentoda çarter partiye açıkça atıf yapılmış olsa dahi, çarter sözleşmesinin bir nüshası devir anında konşimento hamiline fiziken verilmemişse (ibraz edilmemişse), çarter partideki tahkim şartı hamile karşı geçersizdir.

Yargıtay’ın Yerleşik Yaklaşımı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin ilamlarında (örneğin 29.11.2017 T., E. 2016/8794, K. 2017/6687) net bir şekilde ifade edildiği üzere:

• Konşimentoda çarter partiye atıf bulunması, tahkim şartının hamile karşı ileri sürülebilmesi için tek başına yeterli değildir.
• Çarter sözleşmesi suretinin devir esnasında yeni hamile ibraz edildiği ispatlanmalıdır.
• İspat yükü, davanın mahkeme yerine tahkime taşınmasını talep eden (tahkim itirazında bulunan) taşıyan veya ilgilidedir. Suretin ibraz edildiği yazılı delille ispatlanamazsa tahkim itirazı reddedilir ve dava adli yargıda görülür.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Konşimentoda "All terms as per charter party" yazması tahkim şartını geçerli kılar mı?

Türk Hukuku açısından hayır. Bu ifade genel bir atıftır. TTK m. 1237/3 uyarınca, bu atfın geçerli olabilmesi için çarter parti metninin bir nüshasının konşimentonun devri sırasında yeni hamile teslim edildiğinin ispatlanması gerekir.

Çarter sözleşmesinin bir kopyasının hamile verildiğini nasıl ispat edebilirim?

Uygulamada risk yönetimini sağlamak adına, konşimento teslim edilirken düzenlenecek teslim-tesellüm tutanağına veya konşimento devir şerhine "Çarter parti sureti teslim alınmıştır" ibaresinin eklenmesi ve hamilin imzasının alınması en güvenli ispat yoludur.

İngiliz Hukuku seçilmiş bir konşimentoda genel atıf geçerli sayılır mı?

İngiliz Hukuku uygulamasında da genel atıflar uyuşmazlık çözüm şartlarını (tahkim gibi) kendiliğinden kapsamaz. İngiltere mahkemeleri tahkim şartının geçerli olması için konşimentoda "including the arbitration clause" (tahkim klozu dâhil) şeklinde özel bir belirleme arar.

Sonuç ve Sözleşmesel Risk Yönetimi

Deniz taşımalarında tahkim şartının konşimento hamili bakımından bağlayıcılığı, yalnızca uyuşmazlık anında ortaya çıkan bir usul meselesi değil; konşimento

düzenleme ve devir süreçlerindeki sözleşmesel risk yönetiminin doğrudan bir parçasıdır.

Tahkim itirazının başarısızlıkla sonuçlanmaması için iki temel adım atılmalıdır:

• Konşimento metnindeki atıf ifadesi tahkime açıkça işaret edecek şekilde tasarlanmalı ve ilgili çarter parti tarih/taraf bilgileriyle somutlaştırılmalıdır.
• Türk Hukuku’na tabi süreçlerde, çarter parti nüshasının devir esnasında hamile sunulduğu yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır.

Deniz ticareti uyuşmazlıkları, konşimento incelemeleri ve uluslararası tahkim süreçleri konusunda uzman deniz ticareti hukuku kadromuzla iletişim sayfamız üzerinden

doğrudan bağlantıya geçebilirsiniz.