Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Bireysel Başvuru Rehberi: Şartlar, Süre ve Usul

Temel hak ve hürriyetlerin uluslararası düzeyde korunmasında en etkin yargısal denetim mekanizmalarından biri Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) nezdinde yürütülen bireysel başvuru yoludur.…

Temel hak ve hürriyetlerin uluslararası düzeyde korunmasında en etkin yargısal denetim mekanizmalarından biri Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) nezdinde yürütülen bireysel başvuru yoludur. Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), üye devletlerin egemenlik alanı içindeki kişilerin haklarını güvence altına alır.

Kamu otoritelerinin AİHS kapsamındaki hakları ihlal etmesi durumunda bireyler, Strasbourg’da bulunan Mahkemeye başvurarak hak ihlalinin tespitini ve doğan zararların tazmin edilmesini talep edebilirler.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Nedir?

AİHM nezdinde Devlet Başvurusu ve Bireysel Başvuru olmak üzere iki farklı yargılama usulü mevcuttur. Bireysel başvuru; AİHS veya ek protokolleriyle güvence altına alınan hakları taraf bir devlet tarafından ihlal edilen gerçek veya tüzel kişilerin doğrudan Mahkemeye yaptığı şikâyettir.

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’nin egemenlik yetkisi altındaki yabancılar ve tüzel kişiler, T.C. Devletine veya AİHS’e taraf diğer üye devletlere karşı AİHM’e başvurma hakkına sahiptir.

AİHM Bireysel Başvuru Şartları Nelerdir?

Bir başvurunun AİHM tarafından esastan incelenebilmesi için AİHS m. 34 ve m. 35 uyarınca öngörülen kabul edilebilirlik şartlarını taşıması zorunludur. Usulüne uygun yapılmayan başvurular, henüz kabul edilebilirlik incelemesi aşamasında reddedilir (inadmissibility decision).

1. İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi Şartı

AİHM bir ikincil (tali) denetim organıdır. İhlal iddiasıyla Strasbourg’a gitmeden önce, ilgili devletin iç hukukunda sunulan tüm etkili idari ve yargısal yolların tüketilmiş olması gerekir.

• Türkiye Bakımından Uygulama: Derece mahkemeleri, istinaf ve temyiz (Yargıtay/Danıştay) süreçleri tamamlandıktan sonra Anayasa Mahkemesine (AYM) Bireysel Başvuru yapılması ve AYM kararının çıkması zorunludur. AYM başvurusu yapılmadan doğrudan AİHM’e gidilemez.

2. Hak Düşürücü Başvuru Süresi

AİHM başvuru süresi, iç hukuktaki nihai kararın (Türkiye için AYM kararı) başvurucuya veya temsilcisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 aydır (Protokol No. 15 ile yürürlüğe giren güncel kuraldır). İç hukuk yolu bulunmayan durumlarda ise 4 aylık süre ihlal eyleminin gerçekleştiği tarihten itibaren başlar.

3. Mağdur Sıfatı ve Kişisel Zarar

Başvuru sahibinin, doğrudan ihlalden etkilenmiş olması (güncel ve kişisel mağduriyet) ve bu ihlal nedeniyle önemli bir zarara (significant disadvantage) uğramış olması gerekir. Önemsiz veya soyut iddialar reddedilir.

4. Diğer Usul Şartları

• İmzasız / Anonim Başvuru Yasağı: Başvurucunun kimliği ve iletişim bilgileri açıkça belirtilmelidir.
• Mükerrer Başvuru Yasağı: Aynı konu hakkında daha önce yapılmış ve reddedilmiş bir başvuru tekrar sunulamaz (yeni delil bulunması hali hariç).
• Diğer Uluslararası Merciler: Aynı şikâyet paralel olarak BM İnsan Hakları Komitesi gibi başka bir uluslararası organa sunulmamış olmalıdır.
• Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama: Başvurunun soyut iddialardan arındırılmış, somut delil ve belgelerle desteklenmiş (temellendirilmiş) olması şarttır.

Kimler AİHM’e Başvurabilir?

Başvurucu Türü

Başvuru Koşulları

Gerçek Kişiler

Vatandaşlık şartı aranmaksızın; taraf devletin yetki alanında hak ihlaline uğrayan Türk vatandaşları, yabancılar, mülteciler ve vatansızlar.

Özel Hukuk Tüzel Kişileri

Şirketler, dernekler, vakıflar ve sendikalar (yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların ihlali halinde).

Mirasçılar

İhlal sonucunda vefat eden kişilerin mirasçıları veya başvuru devam ederken vefat eden başvurucunun kanuni mirasçıları.

Kısıtlama: Belediyeler, üniversiteler, valilikler veya diğer kamu kurumları gibi kamu tüzel kişileri AİHM’e bireysel başvuru yapamaz.

Başvuru Usulü ve AİHM Başvuru Formu

AİHM başvuruları, Mahkemenin resmi internet sitesinde yayınlanan matbu AİHM Bireysel Başvuru Formu doldurularak fiziki mektup veya posta yoluyla yapılır.

AİHM Başvuru Posta Adresi:

Monsieur le Greffier de la Cour européenne des droits de l'homme

Conseil de l'Europe

FR-67075 Strasbourg Cedex, FRANCE

Form Hazırlanırken Dikkat Edilecek Hususlar

• Dil Esası: Mahkemenin resmi dilleri İngilizce ve Fransızca olmakla birlikte, ilk başvuru formu Türkçe de dâhil olmak üzere Sözleşme'ye taraf devletlerin resmi dillerinden biriyle doldurulabilir.
• Olayların Anlatımı: Olaylar kronolojik, açık ve öz olarak yazılmalı; hangi AİHS maddesinin ne şekilde ihlal edildiği hukuki gerekçelerle açıklanmalıdır.
• Belge Ekleri: İç hukukta verilen tüm mahkeme kararları, AYM kararı, tebliğ evrakı ve ihlali kanıtlayan belgeler eksiksiz ve onaylı suretleriyle formun ekine numaralandırılarak konulmalıdır.
• Avukat Zorunluluğu: İlk başvuru formunun bizzat başvurucu tarafından imzalanarak gönderilmesi mümkündür. Ancak başvuru kabul edilebilir bulunup Hükûmete tebliğ edildikten sonraki aşamalarda bir avukat ile temsil olunmak zorunludur.

Yargılama Süreci ve İnceleme Aşamaları

Kabul Edilebilirlik İncelemesi (Tek Hakim / Komite)

Esas İncelemesi ve Dostane Çözüm (Daire / Büyük Daire)

Nihai Karar (İhlal / İhlal Yok / Tazminat)

Mahkemenin Verebileceği Karar Türleri

• Hak İhlali Olmadığı Kararı: Devletin eyleminin AİHS hükümlerine aykırılık teşkil etmediği tespiti.
• Hak İhlali Kararı: Devletin AİHS maddelerini ihlal ettiğinin tespiti.
• Adil Tatmin / Tazminat Kararı (AİHS m. 41): İhlal nedeniyle başvurucunun uğradığı maddi ve manevi zararların karşılanması amacıyla ilgili devletin tazminat ödemesine hükmedilmesi.

Kararların Bağlayıcılığı ve İcrası

AİHS m. 46 uyarınca AİHM kararları taraf devletler için kesin ve bağlayıcıdır.

• Tazminatın Ödenmesi: AİHM tarafından hükmedilen adil tatmin tutarı, kararın kesinleşmesinden itibaren Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Dairesi Başkanlığına yapılacak başvuru ile 3 ay içinde hak sahibine ödenir.
• Yeniden Yargılama: AİHM’in ihlal kararı vermesi, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK m. 311) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK m. 375) uyarınca ilgili derece mahkemesinde yargılamanın yenilenmesi (yeniden yargılama) sebebi sayılır.
• Denetim: Kararların uygulanması ve gerekli bireysel/genel tedbirlerin alınması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.

AİHS Kapsamında Güvence Altına Alınan Temel Haklar

Bireysel başvuruya konu edilebilecek temel haklar şunlardır:

• Yaşama Hakkı (AİHS m. 2)
• İşkence, İnsanlık Dışı ve Onur Kırıcı Muamele Yasağı (AİHS m. 3)
• Kölelik ve Zorla Çalıştırma Yasağı (AİHS m. 4)
• Özgürlük ve Güvenlik Hakkı (AİHS m. 5)
• Adil Yargılanma Hakkı (AİHS m. 6)
• Suç ve Cezaların Kanuniliği (AİHS m. 7)
• Özel Hayatın ve Aile Hayatının Gizliliği (AİHS m. 8)
• Düşünce, Vicdan ve Din Özgürlüğü (AİHS m. 9)
• İfade Özgürlüğü (AİHS m. 10)
• Toplanma ve Dernek Kurma Özgürlüğü (AİHS m. 11)
• Etkili Başvuru Hakkı (AİHS m. 13)
• Ayrımcılık Yasağı (AİHS m. 14)
• Mülkiyet Hakkı (Ek Protokol 1, m. 1)
• Eğitim Hakkı (Ek Protokol 1, m. 2)
• Serbest Seçim Hakkı (Ek Protokol 1, m. 3)

Sıkça Sorulan Sorular

AİHM başvurusu için harç veya mahkeme masrafı ödenir mi?

AİHM başvuru süreci harçtan muaf olup Mahkeme tarafından herhangi bir başvuru ücreti alınmaz. Yalnızca başvuru evrakının Strasbourg’a gönderilmesine ilişkin uluslararası posta veya kargo giderleri başvurucuya aittir.

AİHM davası ne kadar sürer?

Mahkemenin iş yüküne ve dosyanın niteliğine bağlı olarak başvurular ortalama 2 ila 4 yıl arasında sonuçlanmaktadır. Yaşam hakkı ihlali veya ağır sağlık sorunları gibi acil durumlarda öncelikli inceleme talep edilebilir.

AİHM, derece mahkemesi veya Yargıtay yerine geçip karar verebilir mi?

Hayır. AİHM bir dördüncü derece temyiz makamı değildir. Ulusal mahkemelerin yerini alarak sanığı tahliye edemez veya beraat ettiremez; yalnızca Sözleşme’nin ihlal edilip edilmediğini tespit eder ve gerekiyorsa tazminata karar verir. Ulusal yargılamanın düzeltilmesi yeniden yargılama başvurusu ile sağlanır.

Sonuç

AİHM bireysel başvurusu; 4 aylık katı hak düşürücü süre, karmaşık başvuru formu kriterleri ve yüksek kabul edilemezlik oranları nedeniyle üst düzey hukuki özen gerektiren uluslararası bir yargı yoludur. Usuli hatalar nedeniyle başvurunun matbu aşamada reddedilmemesi adına sürecin alanında uzman bir insan hakları hukukçusu veya avukat rehberliğinde yürütülmesi tavsiye edilir.