Velayet hakkım ihlal edilerek yurtdışına yerleşmek amacıyla götürülen müşterek çocuğumun Lahey Sözleşmesi kapsamında Türkiye'ye iadesi davası nasıl açılır ve süreç nasıl işler?

Lahey Sözleşmesi Kapsamında Uluslararası Çocuk Kaçırma ve İade Süreci

Lahey Sözleşmesi Kapsamında Uluslararası Çocuk Kaçırma ve İade Süreci

Velayet hakkı sahibi ebeveynin rızası hilafına veya mahkeme kararına aykırı olarak müşterek çocuğun yerleşmek amacıyla yurtdışına götürülmesi ya da geçici bir seyahat için götürülüp geri getirilmemesi, hukuken "uluslararası çocuk kaçırma" olarak kabul edilir.

Türkiye’nin de taraf olduğu 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırma Eylemlerinin Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme, bu tür durumlarda çocuğun derhal mutat meskenine (kaçırılmadan önce sürekli yaşadığı ülkeye) iade edilmesini sağlayan en güçlü uluslararası mekanizmadır.

1. Lahey Sözleşmesi'nin Uygulanabilme Şartları Nelerdir?

Sözleşme kapsamında iade mekanizmasının işletilebilmesi için şu şartların bir arada bulunması gerekir:

• Yaş Sınırı: Çocuğun 16 yaşını doldurmamış olması şarttır. 16 yaşından büyük çocuklar sözleşme kapsamı dışındadır.
• Velayet Hakkının Varlığı: Başvuru yapan ebeveynin, çocuk kaçırıldığı sırada fiilen kullandığı bir velayet/bakım hakkının bulunması gerekir.
• Mutat Mesken Unsuru: Çocuğun kaçırılmadan hemen önce sürekli olarak Türkiye'de (veya sözleşmeye taraf başka bir ülkede) yaşıyor olması gerekir.
• Taraf Ülke Şartı: Çocuğun kaçırıldığı ülkenin de Lahey Sözleşmesi’ne taraf bir devlet olması zorunludur.

2. İade Süreci Nasıl İşler? (Adım Adım Başvuru)

Süreç, doğrudan mahkemelerde dava açmak yerine devletler arası kurulan "Merkezi Makamlar" aracılığıyla başlatılır. Türkiye'de bu süreçte Merkezi Makam Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü'dür.

1

Merkezi Makama Başvuru ve Dosya Oluşturma

Evrak Hazırlama

Bulunduğunuz yerdeki Cumhuriyet Başsavcılığı kanalıyla (Adalet Bakanlığına iletilmek üzere) başvuru formu doldurulur. Dilekçeye; çocuğun nüfus kaydı, velayet kararı, pasaport bilgileri, fotoğrafları, kaçıran ebeveynin bilgileri ve çocuğun Türkiye'deki sosyal/okul hayatını gösteren deliller eklenmelidir.

2

Yabancı Ülke Merkezi Makamı ile Temas

Uluslararası İletişim

Türkiye Adalet Bakanlığı, evrakları inceleyip onayladıktan sonra çocuğun götürüldüğü ülkenin Merkezi Makamına (Adalet Bakanlığı veya ilgili birimine) iade talebini resmi yollarla iletir.

3

Kolluk Güçlerinin Devreye Girmesi ve Gönüllü İade Talebi

Bulma ve İkna

Gidilen ülkedeki yerel makamlar çocuğun yerini tespit eder. Öncelikle kaçıran ebeveyne çocuğu rızasıyla Türkiye'ye geri göndermesi için sulh/ikna teklifinde bulunulur.

4

Yabancı Ülke Mahkemesinde İade Davası

Hukuki Aşama

Gönüllü iade gerçekleşmezse, yabancı ülkenin yetkili mahkemesinde (Merkezi Makamın yönlendirdiği savcı veya barodan atanan avukat aracılığıyla) Lahey Sözleşmesi uyarınca "çocuğun derhal iadesi" davası açılır.

3. Mahkemenin İadeyi Reddetme İstisnaları (Kritik Savunmalar)

Lahey Sözleşmesi'nin temel amacı çocuğu korumak olduğu için, yabancı ülke mahkemesi bazı istisnai durumlarda iade talebini reddedebilir. Davayı açarken karşı tarafın şu savunmaları yapabileceğini öngörmek gerekir:

• 1 Yıllık Süre Aşımı: Çocuğun kaçırılmasından veya alıkonulmasından itibaren 1 yıldan fazla süre geçmişse ve çocuk yeni ülkesindeki ortama tamamen uyum sağlamışsa, mahkeme iadeyi reddedebilir. Bu nedenle başvuru geciktirilmeden yapılmalıdır.
• Ağır Risk ve Zarar Tehlikesi: Çocuğun mutat meskenine (Türkiye'ye) dönmesinin onu fiziksel veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı ya da tahammül edilemez bir duruma sokacağı kanıtlanırsa iade reddedilebilir.
• Çocuğun İtirazı: Çocuk, görüşünün dikkate alınacağı bir yaş ve olgunluktaysa (genellikle 12 yaş ve üzeri) ve geri dönmek istemediğini kesin bir dille beyan ederse, hakim bu karara saygı duyabilir.
• Muvafakat veya Sonradan Rıza: Hak ihlaline uğrayan ebeveynin seyahate önceden onay verdiği veya çocuk gittikten sonra bu duruma yazılı/sözlü olarak zımnen rıza gösterdiği ispat edilirse dava reddedilir.

4. Süreç Ne Kadar Sürer ve Masrafları Kim Karşılar?

Lahey Sözleşmesi uyarınca, üye ülkelerin iade davalarını olabildiğince hızlı (tercihen 6 hafta içinde) sonuçlandırması esastır. Ancak uygulamada tebligatlar, adres tespitleri ve uzman raporları nedeniyle süreç 6 ay ile 1 yıl arasında sürebilmektedir.

Sözleşme gereği, devletler arası yazışmalar ve Merkezi Makamların işlemleri ücretsizdir. Ancak yabancı ülkede açılacak mahkeme sürecinde özel bir avukat tutulmak istenirse avukatlık ücretleri ve evrak tercüme masrafları başvuran ebeveyne ait olacaktır. Birçok ülke, şartları taşıyan yabancı ebeveynlere bu davalarda adli yardım (ücretsiz avukat) desteği de sağlamaktadır.