Liman İşletmecilerinin Hukuki

Sorumluluğu: Yük Hasarları ve İstifleme Hataları

Sorumluluğu: Yük Hasarları ve İstifleme Hataları

Deniz taşımacılığı sürecinin fiilen başladığı, aktarıldığı veya sonlandığı stratejik noktalar olan limanlar; altyapı işletiminden yükün tahliyesine, depolanmasından yüklenmesi ve istiflenmesine kadar çok yönlü bir operasyon merkezidir. Bu karmaşık hizmet ağı, bir yük hasarı meydana geldiğinde hukuki sorumluluğun sınırlarının belirlenmesini güçleştirmektedir.

Özellikle kusurlu yükleme, boşaltma veya yanlış istifleme (stowage) kaynaklı zararlarda sorumluluğun taşıyana mı, liman işletmecisine mi yoksa yük ilgilisine mi ait olacağı

sorusu deniz ticareti uygulamasında sıkça yargıya taşınmaktadır. Bu rehberde; liman işletmecilerinin taşıma ilişkisindeki hukuki statüsünü, kusur sorumluluğunun esaslarını ve FIO/FIOS/FIOST klozlarının sorumluluğa etkisini Türk Ticaret Kanunu (“TTK”), Türk

Borçlar Kanunu (“TBK”) ve güncel yargı içtihatları çerçevesinde inceliyoruz.

Liman İşletmecisinin Taşıma İlişkisindeki Hukuki Statüsü

TTK m. 1178/1 uyarınca taşıyan; eşyanın yükletilmesi, istifi, korunması ve boşaltılması safhalarında tedbirli bir taşıyandan beklenen özeni göstermekle yükümlüdür. Ancak taşıyan, bu operasyonel süreçleri çoğu zaman liman sahasındaki uzman üçüncü kişilerden hizmet alarak yürütür.

Fiilî Taşıyan Değil, İfa Yardımcısı Statüsü

TTK m. 1179/2 gereğince "taşıyanın adamları" kavramı, navlun sözleşmesinin ifasında yararlanılan tüm kişileri kapsar. Liman işletmecisi, taşıma sürecine fiilen katkı sağlasa da eşyayı kendi adına ve sorumluluğunda bir noktadan diğerine taşıyan "fiilî taşıyan" değildir.

Liman işletmecisi, taşıyanın navlun sözleşmesinden doğan borçlarını yerine getiren bir "ifa yardımcısı" konumundadır. Bu hukuki tespit, zararın kimden ve hangi hukuki

sebebe dayanılarak talep edileceğini belirlemede temel parametredir.

Kusurlu Yükleme ve İstifleme Faaliyetlerinde Bağımsız Sorumluluk

Liman işletmecisinin ifa yardımcısı olması, onun her türlü bağımsız sorumluluktan muaf olduğu anlamına gelmez. Liman işletmecisi, bizzat icra ettiği operasyonel

faaliyetlerdeki kusurlarından dolayı doğrudan ve bağımsız olarak sorumludur.

• Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK m. 4G)

Liman sahasında uygunsuz ekipman kullanımı, hatalı istifleme, konteynerlerin

devrilmesi veya gerekli emniyet tedbirlerinin alınmaması sonucu meydana gelen yük hasarlarında liman işletmecisinin haksız fiil sorumluluğu doğar. Zarar gören taraf; kusur, zarar ve nedensellik bağını ispatlayarak tazminat talep edebilir.

• Sözleşmeye Aykırılık Sorumluluğu (TBK m. 112)

Liman işletmecisi ile taşıyan veya yük ilgilileri arasında terminal ve elleçleme

hizmetlerine ilişkin bir sözleşme mevcutsa, kusurlu veya ayıplı hizmet sunumu TBK m. 112 anlamında borcun gereği gibi ifa edilmemesi sonucunu doğurur. Liman işletmecisi, kusursuzluğunu ispat edemedikçe doğan zararı tazmin etmekle yükümlüdür.

Sorumsuzluk Anlaşmalarının Sınırı: Liman işletmeciliği uzmanlık ve ruhsat gerektiren ticari bir faaliyet olduğundan, TBK m. 115 gereğince sözleşmelere konulan hafif kusura ilişkin sorumsuzluk kayıtları dar yorumlanır ve geçersiz sayılabilir. Ayrıca TBK m. 116 uyarınca liman işletmesi, kendi personelinin veya yardımcılarının sebep olduğu zararlardan da doğrudan sorumludur.

FIO, FIOS ve FIOST Klozlarının Sorumluluğa Etkisi

Deniz taşımacılığında yükleme, istifleme ve boşaltma masrafları ile risklerinin kimin üzerinde olacağını belirleyen özel klozlar, liman işletmecisinin sorumluluk alanını

doğrudan daraltır:

• FIO (Free In and Out): Yükleme ve boşaltmanın taşıtan/gönderilen tarafından üstlenildiği kloz.
• FIOS (Free In and Out Stowed): Yükleme, boşaltma ve istiflemenin yük ilgilisine ait olduğu kloz.
• FIOST (Free In and Out Stowed Trimmed): Yükleme, boşaltma, istifleme ve

düzeltme (lashing/securing) işlemlerinin yük ilgilisi sorumluluğunda olduğu kloz.

Kapalı Konteyner (FCL) Taşımalarında Sorumluluğun Sınırı

FIO ve türevi klozların geçerli olduğu taşımalarda, liman işletmecisi söz konusu faaliyetleri kendi adına değil, yük ilgilisinin organizasyonu çerçevesinde ve sınırlı bir teknik icra alanında yürütür.

Özellikle kapalı ve dolu (FCL - Full Container Load) konteyner taşımalarında:

• Konteyner içi istifleme, sabitleme (lashing) ve yük güvenliği tamamen taşıtanın sorumluluğundadır.
• Liman işletmecisinin konteynerin iç düzenini denetleme veya müdahale etme yükümlülüğü bulunmamaktadır.
• Liman işletmecisinin sadece konteynerin terminal sahasındaki dış hareketlerini (vince alma, istif alanına taşıma vb.) gerçekleştirmesi, iç istifleme hatalarından sorumlu tutulmasını gerektirmez.

Yargı Kararları Işığında Liman İşletmecisinin Sorumluluğu

Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, liman işletmecilerinin sorumluluğunu

değerlendirirken zararın meydana geldiği aşamayı ve sözleşmesel klozları hassasiyetle incelemektedir:

• İfa Faaliyetinin Bağımsız İncelemesi (İstanbul BAM 43. HD, E. 2020/GG6, K. 2022/G86): Yükün liman sahasında araca yüklenmesi sırasında oluşan hasarda, zararın seyir safhasıyla ilgisi bulunmadığı ve doğrudan liman görevlilerinin yükleme hatasından kaynaklandığı tespit edilmiştir. Mahkeme, liman

işletmecisinin fiilî kusurunun taşıyandan bağımsız olarak araştırılması gerektiğine karar vermiştir.

• Müdahale Alanı Dışındaki Zararlar (Yargıtay 11. HD, E. 2013/6330, K. 2014/12627): Taşımanın limanda bittiği, yükün kara taşımacılığına hazırlanması

ve sabitlenmesi aşamasındaki zararlardan liman işletmecisinin sorumlu tutulamayacağı vurgulanmıştır.

• FIO Şartı ve Konteyner İç Hataları (Yargıtay HGK, E. 2017/3080, K. 2021/1312): FIO şartıyla yapılan kapalı konteyner taşımalarında iç istifleme hatasından kaynaklanan zararlardan liman işletmecisinin otomatik bir sorumluluğunun

doğmayacağı net bir şekilde ifade edilmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Yükün limanda depolanması sırasında çıkan yangında malım zarar gördü, kime dava açmalıyım?

Liman sahasındaki muhafaza ve depolama sürecinde meydana gelen yangın veya hırsızlık gibi zararlardan; öncelikle navlun sözleşmesi kapsamında taşıyan sorumlu

olmakla birlikte, basiretli bir işletici gibi gerekli yangın ve güvenlik tedbirlerini almayan liman işletmecisine karşı da haksız fiil ve sözleşmeye aykırılık hükümleri uyarınca dava açılabilir.

FIO klozlu bir taşımada liman vinç operatörünün konteyneri düşürmesi halinde liman sorumlu mudur?

Evet. FIO klozu iç istifleme ve organizasyon risklerini yük ilgilisine yüklese de, liman işletmecisinin kendi vinç operatörünün yaptığı kaba teknik hata (konteynerin

düşürülmesi, çarpması vb.) doğrudan limanın bağımsız kusurudur. Bu durumda liman işletmecisi oluşan zarardan doğrudan sorumlu tutulur.

Liman işletmecisi sözleşmeye "Oluşacak hiçbir hasardan sorumlu değildir" şeklinde kayıt koyabilir mi?

Bu tür sorumsuzluk anlaşmaları TBK m. 115 ve m. 116 hükümleri gereğince geçersiz sayılabilir. Özellikle liman işletmeciliği gibi idari izne tabi ve teknik uzmanlık gerektiren alanlarda, işletenin kastından veya ağır kusurundan doğan zararları muaf tutan sözleşme şartları hukuken hükümsüzdür.