İş Sözleşmesi Nedir? Türleri ve Hukuki Nitelikleri Nelerdir?

İşçi ile işveren arasındaki hukuki bağın kurulmasını, çalışma şartlarının belirlenmesini ve karşılıklı borçların sınırlarının çizilmesini sağlayan hukuki metne iş sözleşmesi denir. İş ilişkilerinin…

İşçi ile işveren arasındaki hukuki bağın kurulmasını, çalışma şartlarının belirlenmesini ve karşılıklı borçların sınırlarının çizilmesini sağlayan hukuki metne iş sözleşmesi denir. İş ilişkilerinin hızı, sektörlerin operasyonel ihtiyaçları ve çalışma modellerinin çeşitlenmesi, hukuk sistemimizde tek bir iş sözleşmesi modeli yerine farklı iş sözleşmesi türlerinin doğmasını zorunlu kılmıştır.

4857 Sayılı İş Kanunu kapsamında düzenlenen iş sözleşmeleri, Türk Borçlar Kanunu’ndaki genel sözleşmelerden farklı olarak "işçinin korunması" ilkesine dayanır. Bu nedenle sözleşme serbestisi sınırlıdır; taraflar karşılıklı anlaşmış olsalar dahi kanunun emredici hükümlerine aykırı, işçiyi peşinen haklarından mahrum bırakan maddeler tanzim edemezler. Yazılan bu tür aykırı maddeler mahkemeler önünde geçersiz (kesin hükümsüz) sayılır.

Bu rehberde, İş Kanunu’nda yer alan iş sözleşmesi türlerini, aralarındaki farkları ve sözleşme yapma usullerini hukuki detaylarıyla inceledik.

İş Sözleşmesi Türleri ve İş İlişkileri Grafiği

İş Kanunu mevzuatında iş sözleşmeleri yapısal özelliklerine göre "sözleşme türleri" ve yürütüm biçimlerine göre "iş ilişkileri" olarak ikili bir ayrıma tabi tutulur:

İş Sözleşmesi Modelleri

• Süreye Göre: Belirli veya Belirsiz Süreli İş Sözleşmeleri
• Zamana Göre: Tam Zamanlı veya Yarı Zamanlı (Kısmi Süreli) İş Sözleşmeleri
• Yürütüm Biçimine Göre: Çağrı Üzerine Çalışma veya Uzaktan Çalışma Esaslı Sözleşmeler
• Özel Maddelerine Göre: Deneme Süreli İş Sözleşmeleri, Takım İş Sözleşmeleri

Hukuki İş İlişkisi Biçimleri

• Toplu İş Sözleşmeleri (TİS): Sendikalar ile işverenler arasında akdedilen genişletilmiş hak protokolleri,
• Sürekliliğe Göre: Sürekli (30 iş gününden fazla süren) veya Süreksiz (en çok 30 iş günü süren) İşler,
• Üçlü İlişkilere Göre: Asıl İşveren - Alt İşveren (Taşeronluk) veya Geçici İş İlişkisi (İşçi Kiralama),
• Performansa Göre: Parça Başı, Akort veya Götürü Çalışma Modelleri.

En Sık Kullanılan İş Sözleşmesi Türleri ve Detayları

1. Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi

İş sözleşmesinin ne zaman sona ereceğine dair tarafların herhangi bir süre sınırı koymadığı, ucu açık sözleşmelerdir. İş hukukunda asıl olan ve karine kabul edilen sözleşme türüdür. Kıdem ve ihbar tazminatı, işe iade davası, yasal bildirim süreleri gibi temel iş hukuku güvencelerinin tamamı bu sözleşme türünde eksiksiz olarak uygulanır.

2. Belirli Süreli İş Sözleşmesi

İşin bitimi, belirli bir sürenin dolması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif ve esaslı şartlara bağlı olarak süresi baştan belirlenen sözleşmelerdir (Örn: 1 yıllık proje bazlı mühendislik işi veya hamilelik iznine ayrılan personelin yerine geçici işçi alınması).

• Kritik Ayrım: Belirli süreli iş sözleşmelerinde yasa gereği ihbar süresi ve ihbar tazminatı bulunmaz; süre bitiminde ilişki kendiliğinden sonlanır. İşverenlerin tazminat yükümlülüklerinden kaçmak adına bu sözleşmeyi kötüye kullanmasını engellemek için, objektif bir neden yoksa sözleşme üst üste (zincirleme) yapılamaz. Yapılırsa, sözleşme ilk andan itibaren "belirsiz süreli" sayılır.

3. Tam Zamanlı ve Yarı Zamanlı (Kısmi Süreli) İş Sözleşmeleri

Hukukumuzda yasal haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Sözleşmede bu süre öngörülmüşse tam zamanlı sözleşme söz konusudur.

Haftalık 45 saatin altındaki çalışmalar ise kısmi zamanlıdır. Ancak bir sözleşmenin yasal olarak "kısmi süreli" kabul edilebilmesi için, çalışma süresinin tam zamanlı emsal çalışmanın en az üçte ikisi (yani haftalık 30 saat veya daha altı)olarak belirlenmiş olması şarttır. Haftada 40 saat çalışan bir işçi kısmi süreli değil, tam zamanlı haklara sahip bir işçidir.

4. Çağrı Üzerine Çalışma Sözleşmesi

İşçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme edimini yerine getireceğinin kararlaştırıldığı yazılı sözleşmelerdir. Ne zaman çalışılacağını belirleme yetkisi işverendedir. Ancak kanun işçiyi korumak adına; sözleşmede aksine bir hüküm yoksa haftalık çalışma süresini 20 saat kabul eder ve işveren işçiyi çağırmasa dahi bu 20 saatin ücretini ödemekle yükümlü tutulur. İşveren, çağrıyı en az 4 gün önceden yapmak zorundadır.

5. Deneme Süreli İş Sözleşmesi

Asıl iş sözleşmesinin başlangıcına tarafların birbirini test etmesi amacıyla konulan deneme kaydıdır. İş Kanunu uyarınca deneme süresi en çok 2 ay (Toplu İş Sözleşmesi varsa 4 ay) olabilir. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi ihbar süresi beklemeksizin ve tazminatsız feshedebilirler. Ancak deneme süresindeki işçinin sigortasız veya ücretsiz çalıştırılması kesinlikle yasaktır.

Yazılı Yapılma Zorunluluğu Olan ve Olmayan Sözleşmeler

İş hukukunda sözleşmelerin sözlü (şekle bağlı olmaksızın) yapılması da hukuken geçerlidir. Yazılı sözleşme olmasa dahi işçi haklarını tanık beyanları ve emsal araştırmalarıyla ispatlayabilir. Ancak İş Kanunu bazı sözleşme türlerinin geçerliliğini yazılı olma şartına bağlamıştır:

Yazılı Yapılması Zorunlu Olmayanlar

Yazılı Yapılması Kanunen Zorunlu Olanlar

Belirsiz Süreli İş Sözleşmeleri

Belirli Süreli İş Sözleşmeleri (1 yıl ve daha uzunsa)

Deneme Süreli İş Sözleşmeleri

Yarı Zamanlı (Kısmi Süreli) İş Sözleşmeleri

Sürekli veya Süreksiz İş Sözleşmeleri

Çağrı Üzerine Çalışma Sözleşmeleri

Alt İşveren - Asıl İşveren (Taşeronluk) İlişkisi

Uzaktan Çalışma Sözleşmeleri

Parça Başı veya Götürü Çalışma Modelleri

Takım ve Toplu İş Sözleşmeleri

Deniz ve Basın İş Kanunlarında Sözleşme Rejimi

854 Sayılı Deniz İş Kanunu (gemi adamları) ve 5953 Sayılı Basın İş Kanunu (gazeteciler), kendi iş kollarının özel doğası gereği daha dar sözleşme türleri (genellikle sadece belirli, belirsiz ve deneme süreli) düzenlemiştir.

Ancak bu iki kanuna tabi çalışanlar için kısmi zamanlı veya çağrı üzerine çalışma modellerinin uygulanamayacağı anlamına gelmez. Niteliklerine uygun düştüğü sürece, Türk Borçlar Kanunu’nun genel hizmet sözleşmesi hükümleri ve İş Kanunu prensipleri, bu özel kanunların emredici kurallarına aykırı olmamak kaydıyla deniz ve basın çalışanlarına da kıyasen uygulanabilir.

Uyuşmazlık Çözümü ve Usul Kuralları

• Zorunlu Arabuluculuk: İş sözleşmesinin türü ne olursa olsun, sözleşmeden veya fesihten kaynaklanan kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai, ücret alacakları ve işe iade taleplerinde dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk bürosuna başvurulması yasal bir dava şartıdır.
• Zamanaşımı: İş sözleşmesine dayalı ücret ve tazminat alacakları, sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Dava açılırken mahkeme harçlarının ve bilirkişi gider avanslarının eksiksiz yatırılması usul hukuku gereğidir.

Sonuç

İş sözleşmeleri, iş ilişkisinin temel anayasasıdır. İnternetten kopyalanan matbu veya eksik taslak metinlerle iş sözleşmesi akdedilmesi, işverenleri ileride çok ağır işe iade ve tazminat yükümlülükleriyle karşı karşıya bırakabileceği gibi; işçileri de hak mahrumiyetlerine uğratabilir. Sözleşmenin türünün doğru seçilmesi, cezai şartların yasal dengesinin kurulması ve operasyonel risklerin minimize edilmesi adına, iş sözleşmelerinin tanzim süreçlerinin en başından itibaren uzman bir iş hukuku avukatı rehberliğinde yürütülmesi en sağlıklı çözümdür.