İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk Rehberi: Şartlar, Başvuru ve Kapsam

Özel hukuk uyuşmazlıklarının dava yoluna gidilmeden önce mahkeme dışı, hızlı ve kesin şekilde çözüme kavuşturulmasını sağlayan hukuki kuruma arabuluculuk denir. Arabuluculuk; tarafsız, bağımsız ve…

Özel hukuk uyuşmazlıklarının dava yoluna gidilmeden önce mahkeme dışı, hızlı ve kesin şekilde çözüme kavuşturulmasını sağlayan hukuki kuruma arabuluculuk denir. Arabuluculuk; tarafsız, bağımsız ve arabuluculuk siciline kayıtlı uzman bir üçüncü kişinin (arabulucu) yönetiminde yürütülen alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir.

Hukuk sistemimizde arabuluculuk, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile düzenlenmiş olup "zorunlu arabuluculuk" (dava şartı) ve "ihtiyari arabuluculuk" olmak üzere iki temel kategoriye ayrılır.

Arabuluculuk Türleri: Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk

1. Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı)

Kanunen belirlenen bazı uyuşmazlık türlerinde mahkemeye dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Arabuluculuk sürecine başvurulmadan doğrudan açılan davalar, mahkemece "dava şartı yokluğu" nedeniyle usulden reddedilir.

2. İhtiyari Arabuluculuk

Kanuni bir zorunluluk bulunmadığı halde, tarafların kamu düzenini ilgilendirmeyen ve üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarında kendi istekleriyle arabulucuya başvurmalarıdır.

Özel Hukuk Uyuşmazlığı ➔ Kanuni Zorunluluk Var mı?

EVET ➔ Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı) ➔ Anlaşmama Halinde Dava

HAYIR ➔ İhtiyari Arabuluculuk (Özgür İrade) ➔ İsteğe Bağlı Anlaşma

Hangi Alanlarda Dava Şartı (Zorunlu) Arabuluculuk Var?

Gelişen mevzuat hükümleri çerçevesinde dava şartı arabuluculuğun uygulandığı temel alanlar şunlardır:

A. İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk (7036 Sayılı Kanun m. 3)

İşçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinden doğan tazminat ve alacak kalemlerinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru zorunludur:

• Kıdem ve ihbar tazminatı,
• Fazla çalışma (fazla mesai) ücreti,
• Yıllık ücretli izin alacağı,
• Maaş (ücret), ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücretleri,
• İşe iade talepli davalar,
• İşçi ve işverenin birbirine hakaret etmesinden doğan tazminat talepleri,
• İşyeri eşyasına zarar verilmesinden kaynaklanan tazminat talepleri.

İstisna: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi-manevi tazminat ve rücu davalarında arabulucuya başvuru zorunlu değildir; doğrudan İş Mahkemesinde dava açılabilir.

B. Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk (TTK m. 5/A)

Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesinde sayılan ticari davalar ile diğer özel kanunlarda yer alan ticari uyuşmazlıklardan, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında arabuluculuğa başvuru dava şartıdır.

C. Tüketici Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk (TKHK m. 73/A)

Tüketici Mahkemelerinin görev alanına giren uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır.

• İstisnalar: Tüketici Hakem Heyeti görev sınırları içindeki uyuşmazlıklar, Hakem Heyeti kararlarına itirazlar ve taşınmazın aynından doğan tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuk zorunlu değildir.

D. Gayrimenkul, Kira ve Kat Mülkiyeti Hukukunda Arabuluculuk (6325 Sayılı Kanun m. 18/B)

• Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (İcra İflas Kanunu'na göre ilamsız icra yoluyla tahliyeler hariç),
• Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu) davaları,
• Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar,
• Komşuluk hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Arabuluculuğa Elverişli Olan ve Olmayan Uyuşmazlıklar

Arabuluculuğa Elverişli Konular (İhtiyari/Zorunlu)

Arabuluculuğa Elverişli Olmayan Konular

Ticari ve sigorta hukukundan doğan para alacakları

Ceza davaları (CMK Uzlaştırma kapsamındadır)

Kıdem, ihbar, fazla mesai ve işçilik alacakları

Nüfus kaydının düzeltilmesi ve yaş değiştirme

Miras paylaşımı, saklı pay ve tenkis talepleri

Çocuğun velayeti ve soybağı davaları

Boşanma sonrası mal paylaşımı, katkı/katılma alacağı

Aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar

Tapu iptal tescil, ecrimisil, şufa (önalım) davaları

İş hukuku hizmet tespiti (sigortalılık) davaları

Kat karşılığı inşaat ve taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri

İdari yargının görevindeki tam yargı ve iptal davaları

İş Davalarında Arabuluculuk Başvuru Usulü ve Süreler

Başvuru Nereye Yapılır?

Başvuru; işçinin veya işverenin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki adliye bünyesinde bulunan Arabuluculuk Bürosuna yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan adliyelerde görev Sulh Hukuk Mahkemesi Yazı İşleri Müdürlüğü tarafından yürütülür.

İnceleme ve Sonuçlandırma Süreleri

• İş Uyuşmazlıklarında: Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde süreci sonuçlandırır. Zorunlu hallerde bu süre en fazla 1 hafta uzatılabilir (Toplam 4 hafta).
• Ticari Uyuşmazlıklarda: Süre 6 hafta olup zorunlu hallerde en fazla 2 hafta uzatılabilir (Toplam 8 hafta).

Arabuluculuk Görevlendirmesi ➔ Müzakereler (3 Hafta) ➔ Ek Süre (Max 1 Hafta) ➔ Anlaşma / Anlaşmama Tutanağı

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler

Arabuluculuk bürosuna başvuru yapıldığı tarihten, son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez.

(İş Kanunu uyarınca kıdem, ihbar, yıllık izin, kötüniyet ve eşit davranmama tazminatlarında zamanaşımı süresi 5 yıldır).

Arabuluculuk Toplantısına Katılmamanın Cezai/Hukuki Yaptırımı

Zorunlu arabuluculuk sürecinde tarafların ilk toplantıya katılması kanuni bir yükümlülüktür.

Kritik Yaptırım (7036 Sayılı Kanun m. 3/18): Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaz ve bu nedenle arabuluculuk faaliyeti sona ererse; katılmayan taraf dava açıldığında haklı dahi çıksa yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur. Ayrıca ilk toplantıya katılmayan taraf lehine vekalet ücretine hükmedilmez.

Her iki tarafın da ilk toplantıya katılmaması halinde açılacak davada herkes kendi yargılama giderini karşılar.

Arabuluculuk Anlaşma Belgesi ve İcra Edilebilirlik Şerhi

Müzakereler sonucunda tarafların anlaşmaya varması halinde bir Arabuluculuk Anlaşma Belgesi düzenlenir.

• İlam Niteliğinde Belge: Tarafların, avukatlarının ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ilave bir mahkeme kararına gerek kalmaksızın doğrudan ilam (mahkeme kararı) niteliğinde belge sayılır.
• İcra Edilebilirlik Şerhi: Avukatsız yürütülen süreçlerde, anlaşma belgesinin icra takibine konu edilebilmesi için Sulh Hukuk Mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir. Mahkeme incelemesi dosya üzerinden yapılır ve içeriğin emredici kurallara ile cebri icraya uygunluğu denetlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Arabuluculuk görüşmelerindeki beyanlar davada delil olarak kullanılabilir mi?

Hayır. Arabuluculuk sürecinde gizlilik ilkesi esastır. Görüşmeler esnasında sunulan teklifler, kabul edilen vakıalar veya hazırlanan taslak belgeler mahkemelerde delil olarak ileri sürülemez ve bunlara dayanılarak tanıklık yapılamaz.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Taraflar anlaşırsa aksi kararlaştırılmadıkça arabuluculuk ücreti eşit olarak ödenir. Anlaşamama durumunda ilk 2 saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Ancak dava açılması halinde bu tutar, davada haksız çıkan taraftan yargılama gideri olarak tahsil edilir.

İşe iade arabuluculuğunda anlaşma sağlanırsa nelere dikkat edilmelidir?

İşe iade talepli arabuluculukta anlaşmanın geçerli sayılması için; işe başlatma tarihinin, boşta geçen süre ücretinin ve işe başlatmama tazminatının parasal tutarlarının net olarak belirlenmesi zorunludur.

Sonuç

Arabuluculuk; dava süreçlerinin getirdiği uzun yargılama sürelerini ve yüksek dosya masraflarını ortadan kaldıran etkili bir kurumdur. Ancak anlaşma tutanağının imzalanmasıyla birlikte hakların kesin olarak sona ereceği veya icra edilebilir hale geleceği unutulmamalıdır. Hak kaybı yaşamamak ve usul hatalarından kaçınmak adına sürecin bir avukat vasıtasıyla yürütülmesi tavsiye edilir.