İhtiyari Arabuluculuk Nedir? Şartları, Süreci ve Kapsamı

Özel hukuk uyuşmazlıklarında mahkeme sürecine gitmeden, zamandan ve maliyetten tasarruf sağlayarak çözüm bulmak mümkündür. Kanunen zorunlu tutulmayan, tarafların tamamen kendi özgür iradeleriyle…

İhtiyari arabuluculuk sürecinde taraflar, tarafsız ve bağımsız bir arabulucu rehberliğinde kendi çözümlerini kendileri üretirler. Arabulucu bir hâkim veya hakem değildir; karar verme yetkisi tamamen taraflara aittir.

Hangi Davalar İçin İhtiyari Arabuluculuğa Başvurulabilir?

Kural olarak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği, uzlaşmaya ve icraya konu olabilecek tüm özel hukuk uyuşmazlıkları için ihtiyari arabuluculuk yoluna gidilebilir.

İhtiyari arabuluculuğa konu edilebilecek başlıca uyuşmazlıklar şunlardır:

İş Hukuku Uyuşmazlıkları: Dava şartı olmayan fazla mesai, hafta tatili, yıllık izin ücreti alacakları ve iş sözleşmesinin feshine bağlı talepler.
Borçlar ve Ticaret Hukuku: Çek, bono ve senet alacakları, rekabet yasağı sözleşmeleri, komisyon, yayım ve distribütörlük sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar.
Aile ve Miras Hukuku (Tasarruf Edilebilir Alanlar): Nişanın bozulması nedeniyle hediyelerin iadesi, mal rejiminin tasfiyesi (mal paylaşımı), miras ortaklığının giderilmesi ve katılanların paylaşım talepleri.
Tazminat ve Alacak Davaları: Sözleşmeye aykırılıktan veya haksız fiilden kaynaklanan maddi ve manevi tazminat talepleri.

Zorunlu Arabuluculuk Ayrımı: Tüketici uyuşmazlıkları, ticari davalar, kat mülkiyeti, kira ilişkileri ve taşınmaz ortaklığının giderilmesi (izale-i şuyu) gibi konularda arabuluculuk bir dava şartıdır (dava şartı/zorunlu arabuluculuk). Bunların dışında kalan ve kamu düzenini ilgilendirmeyen hususlarda ise ihtiyari arabuluculuk uygulanır.

Hangi Uyuşmazlıklar İçin İhtiyari Arabuluculuğa Başvurulamaz?

Kamu düzenini ilgilendiren, tarafların üzerinde serbestçe irade beyanında bulunamayacağı veya mahkemenin resen inceleme yapması gereken konularda arabuluculuk yoluna başvurulamaz:

Ceza Davaları: (Suç teşkil eden fiiller uzlaştırma kapsamındadır, arabuluculuk değil).
Nüfus ve Şahıs Hukuku: Soybağının reddi, yaş düzeltme, nüfus kaydının değiştirilmesi, babalık davaları.
Aile Hukuku Düzenlemeleri: Velayet, vesayet, boşanmanın kendisi (ancak boşanmanın mali sonuçları olan tazminat ve nafaka uzlaşmaya konu edilebilir).
İflas ve İş Hukukunun Emredici Hükümleri: İş sağlığı ve güvenliği bildirimleri, bildirimli fesih şartlarının kamu düzenine ilişkin kısımları.

İhtiyari Arabuluculuk Süreci Nasıl İlerler?

İhtiyari arabuluculuk süreci, tarafların iradeleri doğrultusunda oldukça esnek bir şekilde yürütülür. Süreç temel olarak şu aşamalardan oluşur:

1. Arabulucunun Seçimi / Atanması

2. Hazırlık Çalışmaları ve Bilgilendirme

3. İlk Toplantı ve Müzakerelerin Yürütülmesi

4. Sürecin Sonlanması (Anlaşma veya Anlaşamama)

5. Son Tutanak ve İcra Edilebilirlik Şerhi

1. Arabulucunun Belirlenmesi

Taraflar, Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı siciline kayıtlı herhangi bir arabulucu üzerinde ortak karar vararak süreci başlatabilirler. İstenildiği takdirde yerleşim yerindeki Arabuluculuk Bürosuna başvurularak bir arabulucu atanması da talep edilebilir.

2. Hazırlık Aşaması

Arabulucu, taraflarla iletişime geçerek sürece ve haklara ilişkin bilgilendirme yapar. Taraflar ile arabulucu arasında sürecin yürütülmesini düzenleyen arabulucu sözleşmesi akdedilir. Müzakerelerin yapılacağı yer ve zaman tarafların ortak kararıyla belirlenir.

3. Müzakerelerin Yapılması

İlk oturumda taraflar iddia, talep ve delillerini sunarlar. Müzakereler ortak oturumlarla yürütülebileceği gibi, ihtiyaç duyulması halinde arabulucu taraflarla ayrı ayrı (özel görüşme) da görüşebilir.

4. Sürecin Sona Ermesi

Arabuluculuk süreci şu durumlarda kendiliğinden veya tarafların kararıyla sona erer:

Tarafların anlaşmaya varması,
Uyuşmazlığın çözülemeyeceğinin arabulucu tarafından tespiti,
Taraflardan birinin süreçten çekilmesi veya tarafların süreci bitirme kararı alması,
Taraflardan birinin ölmesi.

Arabuluculuk Anlaşması ve İcra Edilebilirlik Şerhi

Müzakereler sonucunda uzlaşma sağlanırsa bir Arabuluculuk Anlaşma Belgesi (Son Tutanak) düzenlenir.

Anlaşma belgesinin mahkeme ilamı niteliğinde bir hukuki bağlayıcılık kazanması ve icra takibine konu edilebilmesi için icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir.

Şerh Nereden Alınır? Arabulucunun görev yaptığı yerdeki Sulh Hukuk Mahkemesinden talep edilir.
İstisna: Taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından birlikte imzalanan anlaşma belgeleri, sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek kalmaksızın doğrudan ilam niteliğinde belge sayılır.

İhtiyari Arabuluculukta Sık Yapılan Karıştırmalar

Kavram

Açıklama

Arabuluculuk Sözleşmesi

İki tarafın aralarında çıkmış veya çıkabilecek uyuşmazlıkları arabulucu eliyle çözeceklerine dair kendi aralarında yaptıkları anlaşmadır.

Arabulucu Sözleşmesi

Uyuşmazlığın tarafları ile seçilen arabulucu arasında yapılan, arabulucunun ücretini, hak ve yükümlülüklerini belirleyen sözleşmedir.

İhtiyari Arabuluculuk Süresi Ne Kadardır?

Dava şartı arabuluculukta kanuni süre sınırları bulunmasına karşın (örneğin iş hukukunda 3+1 hafta), ihtiyari arabuluculukta maktu bir süre sınırı yoktur. Süreç tamamen tarafların uzlaşma iradesine ve arabulucunun verimlilik değerlendirmesine bağlı olarak ilerler. Taraflar diledikleri an süreçten çekilebilirler.

Sıkça Sorulan Sorular

İhtiyari arabuluculukta avukat tutmak zorunlu mudur?

Hayır, avukatla temsil zorunlu değildir. Ancak arabuluculuk tutanağı imzalandıktan sonra kapsadığı hususlar hakkında yeniden dava açılamayacağı için, hak kaybına uğramamak adına sürecin bir iş veya uzman hukuk avukatı ile yürütülmesi tavsiye edilir.

Arabuluculukta anlaşamazsak ne olur?

Taraflar anlaşamazsa arabulucu tarafından "Anlaşamama Tutanağı" düzenlenir. Bu tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren zamanaşımı ve hak düşürücü süreler kaldığı yerden işlemeye devam eder ve taraflar genel hükümlere göre dava açabilirler.

Arabuluculuk sürecinde zamanaşımı durur mu?

Evet. Arabuluculuk sürecinin başlamasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez.

Sonuç

İhtiyari arabuluculuk, taraflara mahkeme stresinden uzak, gizlilik içinde ve kendi çözümlerini üretebilecekleri bir zemin sunar. Ancak unutulmamalıdır ki, imzalanan bir arabuluculuk anlaşma belgesi kesin hüküm sonuçları doğurur. Taraf haklarının eksiksiz korunması ve gelecekte yaşanabilecek mağduriyetlerin önlenmesi için sürecin alanında uzman bir avukat danışmanlığında yürütülmesi kritik önem taşır.