Asliye Hukuk Mahkemesi: Görev Alanı, İşleyişi ve Hukuki Yargılama Usulü

Adli yargı ilk derece mahkemeleri kolunun en temel sütunlarından biri olan Asliye Hukuk Mahkemeleri, özel hukuk ilişkilerinden doğan şahıs veya mal varlığı uyuşmazlıklarında "asıl genel görevli" yargı merciidir. Başka bir deyişle, kanun koyucu tarafından açıkça Sulh Hukuk Mahkemesi ya da diğer özel mahkemelerin (Aile, Tüketici, Ticaret, İş vb.) görev alanına girdiği belirtilmeyen tüm dava ve işler asliye hukuk mahkemelerinde görülür.

Asliye hukuk mahkemeleri tek hakimli olarak faaliyet gösterir. Yüksek bütçeli tazminat davalarından mülkiyet hakkının özüne ilişkin tapu iptallerine kadar geniş ve kapsamlı bir yetki alanına sahiptir.

1. Asliye Hukuk Mahkemelerinin Görev Alanı

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 2. maddesi uyarınca, aksine düzenleme bulunmadıkça dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın tüm mal varlığı ve şahıs varlığı haklarına ilişkin davalarda asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Mal Varlığı Haklarına İlişkin Davalar: Taşınır veya taşınmaz malların mülkiyetine, sözleşme alacaklarına, haksız fiilden doğan zararlara ilişkin davalardır. Uyuşmazlık konusunun veya olması görevi değiştirmez; her iki durumda da dava asliye hukuk mahkemesinde açılır.
Şahıs Varlığına İlişkin Davalar: Kişilik haklarına saldırı nedeniyle açılan davalar, ad ve soyad değiştirme davaları, gaiplik kararı alınması gibi doğrudan şahsın hukuki statüsünü ilgilendiren davalardır.

Uygulamada Sıkça Görülen Dava Türleri

Maddi ve manevi tazminat davaları (Trafik kazası, haksız fiil, kişilik haklarına saldırı vb.)
Tapu iptal ve tescil davaları (Muris muvazaası, inanç sözleşmesi, sahtecilik vb.)
El atmanın önlenmesi (müdahalenin men'i) ve Kal (yıkım) davaları
Kamulaştırmasız el atma ve kamulaştırma bedel tespiti davaları
Menfi tespit ve istirdat (ödenen paranın geri alınması) davaları
Alacak ve sözleşmeye aykırılık kaynaklı tazminat davaları

Önemli Görev Kuralı: Eğer bir yerleşim yerinde nüfus veya iş yoğunluğu az olduğu için Aile Mahkemesi veya Tüketici Mahkemesi gibi özel mahkemeler kurulmamışsa, o yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesi bu özel mahkemelerin sıfatıyla davaya bakar (Örn: Tüketici Mahkemesi Sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi).

2. Görevsizlik Kararı ve Hak Düşürücü Süreler

Davanın görevli mahkemede açılması bir dava şartıdır () ve kamu düzenindendir. Yanlışlıkla Tüketici veya Sulh Hukuk mahkemesinin görevine giren bir davanın asliye hukukta açılması halinde hakim bu durumu resen (kendiliğinden) dikkate alarak Görevsizlik Kararı verir.

[Görevsizlik Kararının Kesinleşmesi] ➔ ➔ (2 Hafta İçinde) ➔ ➔ [Dosyanın Görevli Mahkemeye Gönderilmesi Talebi]

2 Haftalık Kesin Süre: Görevsizlik kararı verilip bu karar kesinleştikten sonra, taraflardan birinin tam 2 hafta içinde kararı veren asliye hukuk mahkemesine başvurarak dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini talep etmesi şarttır.
Davanın Açılmamış Sayılması: Bu 2 haftalık hak düşürücü süre içinde dosyanın gönderilmesi talep edilmezse mahkeme davanın açılmamış sayılmasına karar verir. Bu durumda tarafların tüm harçları yeniden ödeyerek sıfırdan dava açması gerekir.

3. Asliye Hukuk Mahkemesinde Yazılı Yargılama Usulü ve Aşamaları

Sulh Hukuk Mahkemelerindeki basit usulün aksine, Asliye Hukuk Mahkemelerinde Yazılı Yargılama Usulü uygulanır. Bu usul, tarafların iddia ve savunmalarını karşılıklı ikişer dilekçeyle kurduğu 5 temel aşamadan oluşur:

1. Dilekçeler Aşaması (Dilekçeler Teatisi)

Dava dilekçesinin sunulmasıyla başlar. Sırasıyla şu dilekçeler sunulur ve her bir dilekçe için yasal süre 2 haftadır:

Davacının Dava Dilekçesi
Davalının Cevap Dilekçesi
Davacının Cevaba Cevap (Replik) Dilekçesi
Davalının İkinci Cevap (Düplik) Dilekçesi

Kritik Kural: Bu 4 dilekçe karşılıklı verilip teati aşaması tamamlanmadığı sürece taraflar (HMK m. 141 uyarınca) iddia ve savunmalarını genişletemez veya değiştiremezler; yeni delil sunamazlar.

2. Ön İnceleme Aşaması

Dilekçeler bittikten sonra mahkeme ön inceleme duruşması açar. Bu aşamada dava şartları (görev, yetki, hukuki yarar) ve ilk itirazlar (zamanaşımı, hak düşürücü süre) kesin olarak karara bağlanır. Taraflar uyuşmazlık konularını sulh olmaya teşvik edilir.

3. Tahkikat Aşaması

Davanın en uzun ve en yoğun aşamasıdır. Tarafların dilekçelerinde ileri sürdükleri iddiaların doğruluğu incelenir. Taşınmaz başında Keşif yapılır, Bilirkişi Raporları alınır, Tanıklar dinlenir ve tüm resmi kurum müzekkereleri toplanır.

4. Sözlü Yargılama Aşaması

Tahkikat bittiğinde hakim taraflara son sözlerini ve beyanlarını sormak üzere sözlü yargılama duruşması açar. Taraflar son hukuki savunmalarını yaparlar.

5. Hüküm (Nihai Karar)

Hakim, uyuşmazlığı esastan veya usulden bitiren nihai kararını (gerekçeli kararın kısa özeti olan tefhimi) açıklar ve yargılama ilk derece mahkemesinde son bulur.

4. Karara Karşı Kanun Yolu: İstinaf Başvurusu

Asliye Hukuk Mahkemesi'nin vermiş olduğu gerekçeli kararın eksik, hatalı veya hukuka aykırı olduğunu düşünen taraf, bu kararı bir üst mahkeme denetimine götürebilir.

İstinaf Süresi: Gerekçeli kararın taraflara resmi olarak tebliğ edildiği tarihten itibaren 2 hafta içinde Bölge Adliye Mahkemesi’ne (BAM) gönderilmek üzere kararı veren asliye hukuk mahkemesine istinaf dilekçesi sunulmalıdır.
İstinaf Sınırı: Mal varlığı ve alacak davalarında, kanun koyucu tarafından her yıl belirlenen güncel yasal parasal sınırın altında kalan kararlar kesindir; bu kararlara karşı istinafa başvurulamaz. Ancak Manevi Tazminat davalarında ve Şahıs varlığına ilişkin davalarda (Ad değiştirme, velayet vb.) miktara bakılmaksızın istinaf yolu her zaman açıktır.

Asliye Hukuk ve Sulh Hukuk Mahkemeleri Karşılaştırma Tablosu

Kriter / Özellik

Asliye Hukuk Mahkemesi

Sulh Hukuk Mahkemesi

Yargılama Usulü

Yazılı Yargılama Usulü (Karşılıklı ikişer dilekçe hakkı vardır).

Basit Yargılama Usulü (Tek dilekçe hakkı vardır, süreç hızlıdır).

Görev Niteliği

Aksine düzenleme olmadıkça Asıl Genel Görevli mahkemedir.

Kanunda açıkça sayılan İstisnai/Sınırlı işlere bakar.

Dilekçe Aşaması

Dava, Cevap, Cevaba Cevap, İkinci Cevap sırasıyla yürür.

Sadece Dava ve Cevap dilekçesi aşaması vardır.

Manevi Tazminat

Sınır olmaksızın her türlü manevi tazminata bakabilir.

Görev alanına giren durumlar (kira vb.) hariç genel tazminata bakamaz.

Sonuç

Asliye Hukuk Mahkemeleri, dilekçeler teatisinin katı usul kurallarına bağlı olduğu, delillerin hasredilmesi takvimlerinin milimetrik işlediği ve gayrimenkul mülkiyeti ile yüksek bütçeli tazminat haklarını kuran en önemli yargı merciidir. Dilekçelerde yasal unsurların (HMK m. 119) eksik sunulması, hak düşürücü 2 haftalık cevap veya istinaf sürelerinin kaçırılması, davanın esasına dahi girilmeden usulden reddedilerek fahiş maddi zararlar doğmasına sebebiyet verir.

Maddi/manevi tazminat haklarınızı korumak, tapu iptal ve tescil süreçlerini pürüzsüz yönetmek, haksız el atmaları sonlandırarak haklarınızı güvenceye almak adına asliye hukuk davalarınızın en başından itibaren uzman bir gayrimenkul, tazminat ve borçlar hukuku avukatından profesyonel hukuki destek alarak yürütülmesi önemle tavsiye edilir.